فهرست مطالب

عنوان                                                                                                 صفحه

چکیده …………………………………………………………………………………………………………..1

مقدمه ………………………………………………………………………………………………………….. .2

فصل اول: كليات

1-1 تعاريف ………………………………………………………………………………………………… .5

1-1-1 تعريف جرم……………………………………………………………………………………….. .5

1-1-2 تعريف جرايم رايانه‌اي …………………………………………………………………………. .5

1-1-3 طبقه‌بندي جرايم رايانه‌اي ………………………………………………………………………. .7

1-1-4 تعريف جعل رايانه‌اي……………………………………………………………………………. .7

1-1-5 تعريف جعل ……………………………………………………………………………………… .8

1-2 سوابق تاریخی‌………………………………………………………………………………………… .9

1-2-1 تاريخچه جرم جعل …………………………………………………………………………….. .9

1-2-2 تاريخ پيدايش و تحول جرم رايانه‌اي ……………………………………………………….. .10

1-2-3 سابقه تقنين جرايم رايانه‌اي ……………………………………………………………………. 11

1-2-4 تاريخچه جرم جعل رايانه‌اي ………………………………………………………………….. 13

1-2-5 مباني جرم انگاري جعل رايانه‌اي …………………………………………………………….. 13

1-2-6 لزوم تصويب قانون جرائم رايانه‌اي با در نظر گرفتن قوانين پيشين رایانه ای……….. 14

1-2-7 علل تصویب قانون جرائم رایانه ای با وجود قانون مجازات اسلامی…………………….17

فصل دوم: مقایسه ارکان جعل رایانه ای وسنتی

2-1 مقایسه رکن قانونی جعل رايانه‌اي وسنتی…………………………………………………………….21

2-1-1 عنصر قانونی جعل رایانه ای…………………………………………………………………………21

2-1-1-1 مواد 6و7 قانون جرايم رايانه‌اي………………………………………………………………………….22

2-1-1-2  ماده 68 قانون تجارت الكترونيك …………………………………………………………….23

2-1-1-3 ماده 131 قانون مجازات نيروهاي مسلح …………………………………………………….23

2-1-2 ركن قانوني جرم جعل سنتی……………………………………………………………………….24

2-1-2-1 عنصر قانوني جرم جعل در قانون مجازات اسلامي ……………………………………….24

2-1-2-2 عنصر قانوني جعل در ساير قوانين …………………………………………………………..26

2-2 مقایسه رکن مادي جرم جعل رايانه‌اي وسنتی………………………………………………………27

2-2-1 عنصر مادي جعل رايانه‌اي در قانون جرايم رايانه‌اي …………………………………………..28

2-2-1-1 مرتكب جرم ……………………………………………………………………………………….28

2-2-1-2 رفتار مرتكب ………………………………………………………………………………………28

2-2-1-3 موضوع جرم ……………………………………………………………………………………….29

2-2-1-4 وسيله ارتكاب جرم………………………………………………………………………………..29

2-2-1-5 طرق جعل …………………………………………………………………………………………30

2-2-1-6 شرايط تحقق جعل رايانه‌اي …………………………………………………………………….31

2-2-2 عنصر مادي جرم جعل رايانه‌اي در قانون تجارت الكترونيك ………………………………33

2-2-2-1 مرتكب جرم ………………………………………………………………………………………33

2-2-2-2 رفتار مجرمانه ……………………………………………………………………………………….33

2-2-2-2-الف ورود، تغيير، محو و توقف داده پيام …………………………………………………….34

2-2-2-2-ب مداخله در پردازش داده پيام و سيستم رايانه‌اي …………………………………………34

2-2-2-2-ج استفاده از وسايل كاربردي سيستمهاي رمزنگاري توليد امضاء بدون

مجوز امضاءكننده……………………………………………………………………………………………..35

2-2-2-2-د توليد امضاي فاقد سابقه ثبت در فهرست دفاترالكترونيك……………………………………35

2-2-2-2-ه عدم انطباق وسايل كاربردي سيستمهاي رمزنگاري توليد امضاء با نام دارنده در

فهرست مزبور……………………………………………………………………………………………….. …35

2-2-2-2-و اخذ گواهي مجعول ……………………………………………………………………… …36

2-2-2-3 موضوع جعل رايانه‌اي ………………………………………………………………………. …37

2-2-3 عنصر مادي جرم جعل رايانه‌اي در قانون مجازات نيروهاي مسلح …………………… …39

2-2-3-1 مرتكب جرم ………………………………………………………………………………….. …39

2-2-3-2 رفتار مرتكب………………………………………………………………………………….. …39

2-2-3-3 موضوع جرم ………………………………………………………………………………….. …40

2-2-4 ركن مادي جرم جعل سنتی …………………………………………………………………… …40

2-2-4-1 موضوع جعل …………………………………………………………………………………. …41

2-2-4-1-الف مفهوم نوشته و سند …………………………………………………………………… …41

2-2-4-1-ب سند ……………………………………………………………………………………….. …42

2-2-4-1-ج مهر …………………………………………………………………………………………. …42

2-2-4-1-د منگنه ………………………………………………………………………………………… .43

2-2-4-1-ذ تمبر …………………………………………………………………………………………. .44

2-2-4-1-و علامت ……………………………………………………………………………………… .44

2-2-4-2 رفتار مجرمانه جعل …………………………………………………………………………. .45

2-2-4-2-الف رفتار مجرمانه جعل مادي به نحو كلي …………………………………………… .45

2-2-4-2-ب رفتار مجرمانه جعل مادي به نحو جزيي …………………………………………… .46

– خراشيدن و تراشيدن …………………………………………………………………………………….. .47

– قلم بردن …………………………………………………………………………………………………… .48

– الحاق ………………………………………………………………………………………………………. .48

– محو كردن …………………………………………………………………………………………………. .48

– اثبات كردن ……………………………………………………………………………………………….. .48

– سياه كردن …………………………………………………………………………………………………. .48

– الصاق كردن ………………………………………………………………………………………………. .49

– تقديم يا تاخير تاريخ سند ……………………………………………………………………………… .49

2-2-4-3 رفتار مجرمانه جعل معنوي ………………………………………………………………… .49

2-2-4-4 شرايط رفتار مجرمانه جعل و تزوير …………………………………………………….. 51

– قابليت اضرار ……………………………………………………………………………………………… 51

– برخلاف واقعيت بودن …………………………………………………………………………………….52

2-3 مقایسه رکن معنوی جعل رايانه‌اي وسنتی ……………………………………………………… .53

2-3-1 ركن معنوي جرم در قانون جرايم رايانه‌اي …………………………………………………. 53

2-3-2 ركن معنوي جرم در قانون تجارت الكترونيك ……………………………………………. 55

2-3-2-1 سؤ نيت عام ………………………………………………………………………………….. 55

2-3-2-2 سؤ نيت خاص ………………………………………………………………………………. 55

2-3-3 ركن معنوي جرم در قانون مجازات نيروهاي مسلح ……………………………………… 57

2-3-4 رکن معنوی جعل سنتی ………………………………………………………………………… 57

فصل سوم: مجازات وسایر مشترکات جعل رایانه ای وسنتی

3-1 مجازات جعل رایانه ای وسنتی……………………………………………………………………….60

3-1-1 مجازات جعل رایانه ای……………………………………………………………………………..60

3-1-2 نتيجه حاصل از جرم…………………………………………………………………………………62

3-1-3 مجازات جعل سنتی………………………………………………………………………………….63

3-2 مشتركات جرائم …………………………………………………………………………………………64

3-2-1 شروع به جرم……………………………………………………………………………………… .64

3-2-1 شروع به جرم جعل رايانه‌اي ………………………………………………………………….. .64

3-2-2 شروع به جرم جعل سنتی………………………………………………………………………. .64

3-2-2 تعدد و تكرار……………………………………………………………………………………… .67

3-2-2-1: تعدد وتکرار در جعل رایانه ای…………………………………………………………… .67

3-2-2-2 تعدد وتکرار در جعل سنتی ………………………………………………………………. .68

3-3 جرايم ملحق به جعل و تزوير ……………………………………………………………………. .69

3-3-1 جرم استفاده از داده ها یا کارت حافظه یا تراشه رایانه ای…………………………………..70

3-3-1-1 شرايط تحقق جرم استفاده از داده ها یا کارت حافظه یا تراشه رایانه ای …………….70

3-3-2 استفاده از سند مجعول ……………………………………………………………………………..71

3-3-3 گزارش خلاف واقع …………………………………………………………………………………74

3-3-4 سوء استفاده از برخي اشياي اعتباري …………………………………………………………….87

– نتيجه‌گيري …………………………………………………………………………………………………….93

– فهرست منابع …………………………………………………………………………………………………………….95

– چکیده انگلیسی …………………………………………………………………………………………………………98

 

چكيده

امروزه در نظام قانونگذاری کیفری ایران با دو نوع جعل روبرو هستیم،جعل سنتی و دیگری جعل رایانه ای است.جعل رایانه ای همانند دیگر جرایم رایانه ای زاییده انقلاب فناوری اطلاعات و در واقع به منصه ظهور رسیدن رایانه و فضای سایبر می باشد.اگرچه در جعل سنتی ممکن است با استفاده از رایانه موجبات تحقق این جرم فراهم گردد،ولی مراد از استفاده از رایانه در جعل رایانه ای در واقع جعل داده های رایانه ای و ورود به فضای مجازی می باشد.در ظاهر ممکن است اینگونه تصور شود که تفاوتی میان این دو نوع جعل وجود ندارد و در ماهیت یکی هستند وهردو یک هدف را تامین می کنند.ولی تفاوت عمده میان جعل رایانه ای وسنتی در عنصر مادی آنها وجود داشته وهمچنین در نحوه وقوع آن می باشد.همچنین ویژگی های خاص جرائم رایانه ای قانونگذار را  ملزم به وضع قوانین جدید در این خصوص نموده است.با توجه به نو ظهور بودن بزه جعل رایانه ای در نظام حقوقی ایران لازم است که این جرم همانند سایر جرائم سایبری مورد تحلیل وبررسی قرار گیرد.

واژگان كليدي:

جرائم رايانه‌اي، جعل رايانه‌اي، جعل سنتي، رايانه، فضاي سايبر

مقدمه

جرم جعل در حقوق جزاي امروز، از جمله جرايم خطرناك است كه در اكثر موارد منجر به بردن اموال ديگري مي‌شود اما از آن جايي كه آسايش و رفاه عمومي را در سطح وسيعي خدشه‌دار مي‌سازد آن را به عنوان يكي از جرائم عليه آسايش عمومي برشمرده‌اند.

جرم جعل همچون بسياري از پديده‌هاي انساني متأثر از پيشرفت علوم و دستاوردهاي جديد بشري متحول گشته و مصاديقي چون تراشيدن، محو، خراشيدن، الحاق، غيره جاي خود را به مفاهيم جديدي چون تغيير يا ايجاد، محو يا متوقف نمودن داده‌ها، داده است. فناوريهاي جديد براحتي در دسترس عموم قرار گرفته و افراد با داشتن كمي مهارت در اين زمينه مي‌توانند سندي را عينا تشبيه سازي نمايند به گونه‌اي كه تنها با مراجعه به مرجع صادر كننده‌ي اين اسناد مي‌توان از صحت و سقم آن علم حاصل نمود. تا اين مرحله از جعل، اركان جعل كلاسيك تغييري نيافته با ظهور رايانه‌ها و اهميت يافتن اسناد الكترونيكي در زندگي مدرن امروز و تاثيرات زيانباري كه دست بردن در اين اسناد به دنبال داشت موجب گرديد تا رايانه‌ها از ابزاري ساده جهت ارتكاب جرم به ايجاد فضايي جهت ارتكاب جرائم سايبري تبديل گردد و اين امر لزوم برخورد كيفري را در اين خصوص نمايان ساخت اين در حالي است كه قوانين موجود در خصوص جعل سنتي پاسخگوي اين گونه جرائم نبود لذا قوانيني در اين خصوص به تصويب رسيد از جمله 3 قانون جرائم رايانه‌اي تجارت الكترونيكي و قانون مجازات جرائم نيروهاي مسلح كه بوسيله آنها قانون‌گذار به جرم انگاري در خصوص جعل رايانه‌اي پرداخته است.

با توجه به جديد بودن قوانين مذكور تحقيقات گسترده‌اي در قالب كتب و پايان‌نامه‌هاي علمي به چشم نمي‌خورد همين امر سبب ايجاد دغدغه راجع تبعات قانون‌گذاري و امكان افزايش اقدامات تاميني يا پيشگيرانه در خصوص جرائم سايبري و نيز تاثيرات قوانين مصوب بر ارتكاب جرم گشته است.

اين تحقيق سعي دارد به سئوالاتي از اين دست پاسخ دهد كه ماهيت جرم جعل رايانه‌اي چيست؟ اركان متشكله‌ي اين جرم كدامند و اين نوع از جعل چه تفاوت و تشابهي با نوع سنتي‌اش داشته و با مقايسه اين دو نوع جرم به ويژگي‌ها، فوايد و معايب قوانين موجود و اقدامات قانون گذار و ارائه راههاي بهبود وضعيت كنوني پرداخته شده است در اين پايان نامه تلاش مي‌گردد با بررسي هر 2 جعل چه از نوع سنتي و رايانه‌اي و قوانين موجود از تشتت آراء كاسته و در بهبود تفسير قوانين كمك موثري نمايد.

تحقيق پيش رو در سه فصل تنظيم شده كه فصل اول آن شامل كليات، مفاهيم و تعاريف، فصل دوم آن در خصوص مقايسه اركان جعل رايانه اي وسنتي بوده و فصل سوم به مجازات و ساير مشركات اين دو جعل خواهد پرداخت و در نهايت با ارائه نتيجه‌گيري به سئوالات پيشرو پاسخ داده خواهد شد.

 

فصل اول :

کلیات

 

کلیات

در اين فصل به منظور آشنايي بيشتر با موضوع پژوهش، ضرورت دارد نخست تعريفي از جرم و پس از آن مفهوم جعل چه از منظر رايانه‌اي و چه از نظر سنتي بپردازيم و سپس به تحول تاريخي و قانون گذاري جرايم ياد شده خواهيم پرداخت.

اين فصل داراي 2 مبحث است كه مبحث اول آن به تعاريف، مبحث دوم تاريخچه و به لزوم تصويب قانون جرائم رايانه‌اي با در نظر گرفتن قوانين پيشين خواهد پرداخت.

1-1 تعاريف

 1-1-1 تعريف جرم

به موجب ماده 2 قانون مجازات اسلامي «جرم هر فعل يا ترك فعلي است كه در قانون براي آن مجازات تعيين شده باشد»

 

1-1-2 تعريف جرايم رايانه‌اي

طيف وسيعي از افعال مجرمانه كه در ذيل مفهوم جرائم رايانه‌اي قراردارند و ماهيت متغير آنها كه ناشي از پيشرفت لحظه‌به لحظه‌اي فناوري اطلاعات و شيوه‌هاي سوء استفاده از آن است ارائه تعريفي جامع و مانع از اين جرايم را مشكل نموده است تا آن جايي كه در جديدترين جامع‌ترين سند بين‌المللي موجود در اين زمينه (كنواسيون جرايم سايبر 2001 بوراپست) تعريفي در اين جرائم به عمل نيامده است.[1]

در سال 1986 سازمان همكاري و توسعه اقتصادي جرم رايانه‌اي را چنين تعريف كرده است: «هرگونه سوء استفاده از رايانه از جمله رفتار غير قانوني غير اخلاقي يا غير مجاز مربوط به پردازش اتوماتيك و انتقال داده‌ها»[2]

كميته اروپايي مسائل جنايي در شوراي اروپا در سال 1989 در گزارش كار خود بيان كرد كه «هر فعل مثبت غير قانوني كه رايانه، ابزار يا موضوع جرم باشد جرم رايانه‌اي است به عبارت ديگر هر جرمي كه ابزار يا هدف آن تاثيرگذراي بر عملكرد رايانه باشد در تعريف ديگري آمده است: هر عمل مثبت غير قانوني كه در آن، رايانه ابزار يا موضوع جرم باشد، جرم رايانه‌اي است»[3]

در حقوق ايران تعريفي اجمالي و مققن در خصوص جرائم رايانه‌اي وجود ندارد و تمايز آنها از جرايم سايبر چندان واضح و مشخص نيست شايد به اين دليل قانون‌گذار ايران در قانون جرائم رايانه‌اي مصوب 5/3/1388 تعريفي از جرائم رايانه‌اي ارائه نداده است ليكن بررسي جرائم مندرج در اين قانون نشان مي‌دهد كه قانون گذار جرايم رايانه‌اي را در معناي عام و موسع به كار برده  است كه شامل جرائم سايبر نيز مي‌شود.

از اين رود با در نظر گرفتن مفهوم فضاي تبادل اطلاعات و ديدگاه موسع قانون گذار، جرم رايانه‌اي، هر فعل يا ترك فعل است «در» يا «از طريق» يا به «كمك» رايانه يا از طريق اتصال به اينترنت، به طور مستقيم يا غير مستقيم رخ مي‌دهد و در قانون براي آن مجازات تعيين شده است. بنابراين مي‌توان گفت هر فعل يا ترك فعلي كه به وسيله رايانه يا با اخلال يا نفوذ در سامانه‌هاي رايانه‌آي صورت پذيرد و به موجب قانون براي آن مجازات تعيين شده باشد جرم رايانه‌اي است.

 

1-1-3 طبقه‌بندي جرايم رايانه‌اي

جرايم رايانه‌اي را مي‌توان به 2 شيوه سنتي و مدرن دسته‌بندي كرد:

بند 1- طبقه بندي سنتي: در اين شيوه جراين مطرح در رايانه را در دسته‌هاي رايج در حقوق جزاي اختصاصي قرار مي‌دهند: مثلا جرم جاسوسي رايانه‌اي، در زمره جرايم عليه امنيت قرار مي‌گيرد و جرم سرقت و كلاهبرداري رايانه‌اي در جرائم عليه اشخاص دسته‌بندي مي‌كنند.

بند 2- طبقه مدرن: كساني كه معتقد به جرم انگاري خاص در حوزه جرائم رايانه‌اي و فضاي مجازي هستند دسته‌بندي متفاوت و مدرني در اين جرائم ارائه مي‌كنند:

– جرائم رايانه‌اي محض: مانند دسترسي غير مجاز، جاسوسي رايانه‌اي، تخريب داده‌ها

– جرائم مرتبط با رايانه: مانند كلاهبرداري، سرقت و جعل رايانه‌اي