جدول 4-8- بررسی اثرغلظتهای مختلف IBA در ترکیب با NAA بر روی ریشهزایی دو رقم سیب ..............................83 جدول 4-9- تجزیه واریانس مقايسه ریشهزایی رقم سیب مربایی با استفاده از ریزنمونههای چند بار واکشت شده (ریزنمونه یکساله) و ریزنمونههای بعد از مرحله اسقرار (ریزنمونه جدید)در رقم مربایی ..... ................................................................90 فهرست شکل ها شماره صفحه شکل 3-1- درختان مادری پایه های سیب مربایی (چپ) و زینتی (راست) در ایستگاه تحقیقات باغبانی کمالشهر (اردیبهشت 92)............. ............................................................................................................................................................................40 شکل 3-2- نحوه جداکردن برگ ها وآماده کردن ریزنمونه ها در آزمایشگاه .. .....................................................................41 شکل 3-3- مراحل ضد عفونی ....... .....................................................................................................................................42 شکل 4-1-نمایی از نوع آلودگی ریزنمونه ها در مرحله استقرار الف- آلودگی قارچی و ب- باکتریایی رقم زینتی به ترتیب 1 و 2 هفته پس از کشت .......................................................................................................................................................... 53 شکل 4-2- مقایسه اثر محیط کشت پایه بر رشد و نمو ریزنمونه های سیب رقم مربایی در مرحله استقرار الف) محیط کشت پایه QL ب) محیط کشت پایه MS .......................................................................................................................................55 شکل4-3- مقایسه اثر IBA و BAP بر رشد و نمو ریزنمونه ها در مرحله استقرار الف) محیط کشت حاوی 5/0 میلی گرم در لیتر BAP به علاوه 1/0 میلی گرم در لیتر IBA . ب) محیط کشت حاوی 2 میلی گرم در لیتر BAP به علاوه 01/0 میلی گرم در لیتر IBA .......................... .........................................................................................................................................60 شکل 4-4- مقایسه دو غلظت 1 (ب) و 2 (الف) میلی گرم در لیتر BAP به همراه 1/0 میلیگرم در لیتر IBA بر رشد و پرآوری رقم سیب مربایی در مرحله پرآوری ........................................................................................................................72 شکل 4-5- رشد و نمو ریزنمونه ها در مرحله شاخه زایی سیب رقم زینتی (الف) و سیب رقم مربایی (ب) .....................73 شکل4-6- نمایی از شاخه زایی رقم سیب مربایی در محیط کشت حاوی 1 میلیگرم در لیترBAP به همراه 01/0 میلیگرم در لیتر IBA پس از گذشت 8 هفته.........................................................................................................................................74 شکل 4-7- نمایی از شاخه زایی رقم سیب مربایی در محیط کشت حاوی 2 میلیگرم در لیترBAP به همراه 1/0 میلیگرم در لیتر IBA ...........................................................................................................................................................................75 شکل 4-8- نمایی از شاخه زایی رقم زینتی(الف) و رقم مربایی (ب) در محیط کشت حاوی 5/0 میلیگرم در لیترBAP به همراه 1/0 میلیگرم در لیتر IBA پس از گذشت 4 هفته.. ......................................................................................................76 شکل 4-9- اثر زآتین در رقم زینتی بر رشد و نمو ریزنمونه ها در محیط کشت حاوی 2 میلی گرم در لیتر زآتین الف)و محیط کشت فاقد زآتین ب) ....................................................................................................................................................78 شکل 4-10- مقایسه رقم بر الف) تعدادبرگ در سیب رقم مربایی ب)و تعدادبرگ در سیب رقم زینتی..............................80 شکل4-11- اثر دو کربوهیدرات ساکارز (الف) و سوربیتول (ب)در رقم زینتی بر رشد و نمو ریزنمونه ها82 شکل 4-12- مقایسه ریشه زایی رقم مربایی در دو تیمار هورمونی: الف) محیط کشت حاوی 4 میلی گرم در لیتر IBA و 25/0 میلی گرم در لیتر NAA و ب) محیط کشت حاوی 1 میلی گرم در لیتر IBA و 25/0 میلی گرم در لیتر NAA .................................................................................................................................................................................................89 شکل 4-13- مقایسه ریشهزایی ریزنمونههای چند بار واکشت شده (الف) و ریزنمونههای بعد از مرحله اسقرار (ب) در رقم مربایی در محیط حاوی 4 میلی گرم در لیتر IBA و 25/0 میلی گرم در لیتر NAA .................................................................92 4-14- مراحل انتقال و سازگاری الف) خارج کردن گیاهچه از محیط کشت، ب) شستشو، ج) انتقال به خاک، د) گذاشتن پوشش شفاف، ه و و) انتقال به فیتوتورون ...............................................................................................................................93 شکل 4-15- مراحل انتقال و سازگاری الف) ایجاده روزنه در بالای پوشش برای تهویه هوا، ب) برداشتن پوشش، ج) انتقال به گلدان بزرکتر .......................................................................................................................................................................94 شکل 4-16- نمایی از رشد گیاهچه سیب مربایی(الف) و گیاهچه سیب زینتی (ب) پس از انتقال به گلدان بزرگ تر..............................................................................................................................................................................................94 شکل 4-17- نمای از پوسدگی (الف) و آلودگی کنه(ب) در گیاهچه ها در مرحله سازگاری ..............................................95 شکل 4-18- مقایسه رشد گیاهچه ها در قفسه با نورحدود 6000 لوکس (الف)، قفسه با نور حدود 2000 لوکس (ب) و گیاهچه های مربوطه از نمای نزدیکتر ج)................................................................................................................................95 فهرست نمودارها شماره صفحه نمودار 4-1- مقایسه میانگین اثر رقم برای صفات الف) درصد آلودگی ریزنمونه ب) درصد زنده مانی ریزنمونه ج) کیفیت ظاهری رشد ریزنمونه .................... ........................................................................................................................................54 نمودار 4-2- مقایسه میانگین اثر محیط کشت های مختلف برای صفات درصد آلودگی ریزنمونه (الف)، درصد زنده مانی ریزنمونه (ب)، کیفیت ظاهری رشد ریزنمونه (ج)، ارتفاع ریزنمونه (د) و تعداد برگ (ه) ......................................................54 نمودار 4-3- مقایسه میانگین اثر متقابل محیط کشتهای مختلف و نوع رقم برای صفات الف) درصد آلودگی ریزنمونه ب) درصد زندهمانی ریزنمونه ........ ...............................................................................................................................................56 نمودار 4-4- مقایسه میانگین اثر متقابل رقم و BAP برای صفت الف) درصد زنده مانی ریزنمونه ب) درصد ابتلا به آلودگی ریزنمونه ...................................................................................................................................................................................58 نمودار 4-5- مقایسه میانگین اثر متقابل IBA و BAP بر درصد زنده مانی ریزنمونه (الف) و درصد آلودگی ریزنمونه (ب............................................................................................................................................................................................59 نمودار 4-6- مقایسه میانگین اثر رقم بر الف) درصد زنده مانی ریزنمونه ب) درصد آلودگی ریزنمونه ج) تعداد جوانه در هر ریزنمونه....................................................................................................................................................................................61 نمودار 4-7- مقایسه میانگین اثر متقابل رقم، IBA و BAP بر الف) درصد زنده مانی ریزنمونه ب) درصد آلودگی ریزنمونه .................................................................................................................................................................................................64 نمودار 4-8- مقایسه میانگین اثر نوع رقم و مدت زمان قرارگیری ریزنمونهها در محیط کشت بر روی صفات رشد ریزنمونه الف) تعداد برگ ب) کیفیت ظاهری رشد ..............................................................................................................................64 نمودار 4-9- مقایسه میانگین اثر متقابل محیط کشتهای مختلف و مدت زمان قرارگیری ریزنمونهها در محیط کشت بر روی صفات رشد ریزنمونه الف) تیپ رشدی ریزنمونه ب) طول شاخه ج) تعداد برگ د) تعداد برگ د) کیفیت ظاهری رشد ..................... ...........................................................................................................................................................................65 نمودار 4-10- مقایسه میانگین اثر متقابل محیط کشتهای مختلف و نوع رقم بر روی صفات رشد ریزنمونه الف) تیپ رشدی ریزنمونه ب) طول شاخه ج) کیفیت ظاهری رشد .......................................................................................................66 نمودار 4-11- مقایسه میانگین اثر سه گانه مدت زمان کشت ریزنمونه، نوع رقم و نوع محیط کشت بر روی کیفیت ظاهری رشد ریزنمونه ..........................................................................................................................................................................67 نمودار 4-12- مقایسه میانگین اثر ساده مدت زمان کشت ریزنمونه بر روی صفات رشد ریزنمونه الف) تیپ رشدی ریزنمونه ب) طول شاخه ج) تعداد برگ د) کیفیت ظاهری رشد ..........................................................................................................70 نمودار 4-13- مقایسه میانگین اثر نوع رقم بر روی صفات رشد ریزنمونه الف) میانگین تعداد شاخه تولید شده در هر ریزنمونه ب) میانگین تعداد برگ در هر ریزنمونه ج) کیفیت ظاهری رشد ریزنمونه ..............................................................71 نمودار 4-14- مقایسه میانگین اثر ساده تیمار هورمونی مختلف بر روی تعداد شاخه تولید شده در هر ریزنمونه ..................72 نمودار 4-15- مقایسه میانگین اثر متقابل نوع رقم و مدت زمان کشت ریزنمونه بر روی تعداد شاخه تولید شده در هر ریزنمونه ...... ..........................................................................................................................................................................73 نمودار-4-16- مقایسه میانگین اثر متقابل تيمارهای هورمونی و زمان بر شاخص کیفیت ظاهری رشد در هر ریزنمونه.........74 نمودار 4-17- مقایسه میانگین اثر متقابل تيمارهای هورمونی و رقم بر تعداد شاخه تولید شده در هر ریزنمونه....................75 نمودار 4-18- مقایسه میانگین اثر متقابل تيمارهای مختلف هورمونی، نوع رقم و مدت زمان کشت ریزنمونه بر تعداد شاخه در هر ریزنمونه .......................................................................................................................................................................76 نمودار 4-19- مقایسه میانگین اثر متقابل نوع رقم و غلظت زآتین: الف) تعداد برگ در هر ریزنمونه، ب) کیفیت ظاهری رشد .................................................................................................................................................................................................78 نمودار 4-20- مقایسه میانگین اثر نوع رقم و هورمون GA3 الف) بیشترین تعداد برگ ب) بهترین کیفیت ظاهری رشد برای رقم مربایی ..............................................................................................................................................................................80 نمودار 4-21- مقایسه میانگین اثر نوع رقم و کربوهیدرات الف) بیشترین تعداد برگ ب) بهترین کیفیت ظاهری رشد برای رقم مربایی ................. ............................................................................................................................................................82 نمودار 4- 22- میانگین اثر رقم بر روی طول ریشههای تشکیل شده .....................................................................................84 نمودار 4- 23- مقایسه میانگین اثر IBA بر روی الف) درصد ریشهزایی ب) کیفیت ظاهری رشد .....................................85 نمودار 4- 24- مقایسه میانگین اثر NAA بر روی درصد ریشهزایی ریزنمونه ...................................................................86 نمودار 4- 25- مقایسه میانگین اثر متقابل IBA و NAA بر روی الف) درصد ریشهزایی و ب) کیفیت ظاهری رشد .......87 نمودار 4- 26- مقایسه میانگین اثر متقابل رقم، IBA وNAA بر روی الف) درصد ریشهزایی و ب) کیفیت ظاهری رشد .................................................................................................................................................................................................88 نمودار 4-27- مقایسه میانگین ریشهزایی رقم سیب مربایی با استفاده از ریزنمونههای چند بار واکشت شده (ریزنمونه یکساله) و ریزنمونههای بعد از مرحله اسقرار (ریزنمونه جدید). الف) تعداد ریشه تشکیل شده ب) ادرصد ریشهزایی ج) کیفیت ظاهری رشد ............... .................................................................................................................................................91 چکیده این مطالعه به منظور بهينه سازي روش ريزازديادي دوپايه بومي پاكوتاه كننده سيب (زينتی و مربايي) و بهبود مرحله استقرار و شاخه زايي آنها انجام شد. ابتدا از سر شاخه های سالم و فعال درختان مادری این پایه ها در طول فصل رشد نمونه گرفته شد. پس از تهيه ريزنمونهها (جوانه های جانبی و انتهای از سرشاخه های سالم، جوان و بالغ) و ضدعفوني سطحي آنها با استفاده ازهيپوکلريد سديم و توين20، نانوسیلور، روي محيطهاي DKW، QL، WPMو MSحاوي مقادير مختلف سیتوکنین ها و اکسین ها، در شرايط درون شيشهاي مستقر شدند. پس از طي مرحله استقرار و انتخاب بهترين محيط كشت پايه، ريزشاخهها براي بهينهسازي مراحل پرآوري شاخه و سپس ريشهزايي مورد استفاده قرار گرفتند. در این تحقیق تأثیر تیمارهای مختلف بر استقرار، پرآوری و ریشه زایی شاخساره ها، تاثیر چهار محیط کشت پایه برای بدست آوردن بهترین محیط کشت پایه در مرحله استقرار دو رقم مربایی و زینتی مورد بررسی قرار گرفت. در آزمایش دیگر اثر سه محیط پایه QL, MS, WPM برای بدست آوردن بهترین محیط کشت پایه در مرحله شاخه زایی و همچنین کاربرد غلظتهای مختلف BAP در ترکيب با IBA در مرحله شاخهزایی بررسی شد. همچنین دو نوع منبع قندی ساکارز و سوربیتول، اثرغلظتهای مختلف IBA در ترکیب با NAA بر ریشهزایی ریزنمونههای چند بار واکشت شده (ریزنمونه یکساله) و ریزنمونههای بعد از مرحله اسقرار (ریزنمونه جدید) در رقم مربایی مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج حاصل نشان داد که در مرحله استقرار بهترین پارامترهای رشدی در محیط کشت پایه QL بدست آمد. در مرحله پرآوری بهترین تیپ رشدی و بیشترین طول شاخه برای ریزنمونههای کشت شده در محیط کشت پایه WPM بدست آمد. بیشترین تعداد شاخه در دو محیط کشت حاوی 5/0 میلیگرم در لیترBAP به همراه 1/0 يا 01/0 میلیگرم در لیتر IBA برای رقم زینتی حاصل شد. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که بیشترین تعداد برگ و بهترین کیفیت ظاهری رشددر محیط کشت حاوی 30 گرم در لیتر ساکارز در مقایسه با سوربیتول برای رقم مربایی بدست آمد. کاربرد 4 میلیگرم در لیتر IBA به همراه 25/0 میلیگرم در لیتر NAA بیشترین درصد ریشهزایی و طول ریشه را برای رقم سیب مربایی به دنبال داشت. بیشترین درصد تشکیل ریشه، بیشترین تعداد ریشه تولید شده در هر ریزنمونه و همچنین بهترین شاخص کیفیت ظاهری رشد ریزنمونه برای ریزنمونههای چند بار واکشت شده (یکساله) مشاهده گردید. واژه های کلیدی: سیب (Malus × domestica. Borkh) ريزازديادی، استقرار، پرآوری شاخه، ریشه زایی فصل اول کلیات مقدمه بشر از هزاران سال قبل در تلاش برای بدست آوردن غذا و سرپناه بوده و در این مدت برای برای انتخاب بهترین گیاهان مطابق با خواسته های خود تلاش زیادی نمودند است که میوه، سبزی و صیفی نیز بخشی از نیازهای غذای را تشکیل داده است (ایزدپناه، 1380). پیش بینی می شود در سال 2015 میلادی جمعیت دنیا به 8 میلیارد نفر و در پایان نیمه اول قرن حاضر به 10 میلیارد نفر افزون گردد. در صورت تحقق این پیش بینی باید تولید مواد غذایی در سال 2015 میلادی به دو برابر میزان کنونی افزایش یابد (میرمحمدی میبدی، 1382). تلاش متخصصین کشاورزی در دهه های اخیر، باعث افزایش توانایی بشر در تولید مواد غذایی شده است، به طوری که در دو دهه اخیر آمار و ارقام گویای افزایش تولد مواد غذایی بوده است (میرمحمدی میبدی، 1382). تکنیک های سنتی به نژادی گیاهان، پیشرفت های قابل توجهی را در اصلاح ارقام با پتانسیل بالای تولید به وجود آورده اند ولی این تکنیک ها قادر نیستند میزان تولید میوه ها و سبزی ها را نسبت به افزایش تقاضا برای این محصولات در کشورهای در حال توسعه بالا ببرند. لذا نیاز ضروری به استفاده از بیوتکنولوژی برای سرعت دادن به توسعه برنامه های اجرایی احساس می شود (ایزدپناه، 1380). بیوتکنولوژی یک جنبه جدیدی از بيولوژی و علوم کشاورزی است که ابزار و راهکار های جدیدی را برای حل مشکلات تولید غذا در دنیا مهیا می سازد. تکنولوژی های جدید حاصله در راستای افزایش کارایی نهاده های تولیدی (نظیر آب، خاک، نیروی انسانی، انرژی، بذر و نهال) بود و باید در راستای بکارگیری حداقل نهاده ها با بالاترین کارایی تولید استفاده شود( ایزدپناه، 1380). در سالهای اخیر کشت های متراکم درختان میوه در دنیا توسعه یافته که به جای کاشت چند صد اصل درخت در هکتار، هزران اصله نهال در هکتار را می توان کشت کرد. علاوه بر آن اخیرا باغبانی منازل[1] نیز مورد توجه قرار گرفته و در کشورهای پیشرفته، توسعه یافته است. برای دستیابی به این هدف، استفاده از پایه های کوتاه کننده در درختان میوه در سالیان گذشته مورد توجه قرار گرفته است. امکان احداث باغات یکدست با استفاده از نهال های بذری امکان پذیر نبوده لذا پایه های تولیدی باید به روش های رویشی تکثیر شوند و مورد استفاده قرار گیرند. در واقع مدیریت صحیح باغ باعث افزایش عملکرد در واحد سطح، داشت و برداشت مکانیزه باغ ها می شود. در نهایت استفاده از پایه های مقاوم در باغ به تناسب شرایط اقلیمی و محیطی مستلزم تکثیر پایه های مقاوم، پاکوتاه و رویشی خواهد بود (ایزد پناه، 1380). به منظور تولید انبوه نهال های مورد نیاز، به کارگیری روش های آزمایشگاهی (کشت بافت) در دنیا رواج یافته است و سالیانه در کشورهای توسعه یافته و بعضی از کشورهای در حال توسعه مانند ترکیه، مصر، هند و غيره چندین میلیون نهال و نشاء تولید می شود .در این رابطه تکثیر پایه های کوتاه کننده سیب به روش کشت بافت، برای تولید نهال های یکسان، ارزان و پاکوتاه ضرورت دارد و در صورت کار بر روی پایه های مورد استفاده در باغبانی منازل، از طریق استفاده از تکنیک های کشت بافت می توان به در ختان پاکوتاهی دست یافت که در عین زینتی بودن و باردهی خوب در آپارتمان ها نیز قابل استفاده و پرورش خواهند بود (کهریزی و همکاران، 1386). اساس نظری تکنولوژی کشت بافت با ایده گوتلیب هابرلند در مورد پرتوانی (تولید یک موجود از یک سلول) در اوایل قرن بیستم شروع گردید. هابرلند اظهار داشت که تکنیک های جداسازی و کشت بافت های گیاهی باید توسعه یابند که اگر محیط کشت و تغذیه سلول های کشت شده دستورزی گردد، این سلول ها مراحل رشد و نمو طبیعی گیاهی را طی چند سال تکرار خواهند نمود. وی پیش بینی کرد که کشت بافت سلول های جنینی گیاهی می تواند موفق باشد. بنابراین وی مفهوم پرتوانی را ارائه کرد. تجارب پیشرفته او قبل و بعد از 1902 باعث شد که هابرلند به شکلی قابل توجیه به عنوان پدر کشت بافت شناخته شود. او فکر میکرد اگر تمام مواد غذایی مورد نیاز در اختيار سلول قرار گیرد می تواند به گیاهی کامل تبدیل شود. اولین کشت بافت موفق توسط وایت[2] در سال 1934 انجام شد او اولین کشت کالوس موفق هویج و توتون را تا سال 1939 گزارش داد در واقع پیشرفت های بعد از هابرلند که جزئیات زیادتری را در مورد کشت بافت گیاه بدست آورد به وسیله وایت (1963) و رزدان[3] و بوژانی (1983) بدست آمد (کهریزی و همکاران، 1386). ریزازدیادی به عنوان یکی از روش های نوین افزایش انبوه گیاهان بویژه پایه های درختان میوه در چند دهه اخیر بیشتر مورد توجه بوده است. پایه های رویشی تولیدی غالبا عاری از آلودگی، دارای خلوص ژنتیکی و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه هستند که برای تولید و احداث باغات یکدست و متراکم استفاده می شوند. از آنجایی که اساس احداث باغهای مکانیزه بر تولید نهال های رویشی و یکسان استوار است لذا بررسی روش های تکثیر رویشی مناسب بخصوص ریزازدیادی برای تولید انبوه پایه ها حائز اهمیت است (دژم پور، 1386). تکثیر رویشی از پرکاربردترین تکنولوژی های کشت بافت است از سه طریق انجام می گیرد: 1)کشت جوانه انتهایی و جانبی که به میزان زیادی ریخته ارثی گیاه حفظ می شود. 2) تولید جوانه های نابجا به طور مستقیم یا غیر مستقیم. 3) جنین زایی سوماتیکی مستقیم یا غیرمستقیم که پتانسیل تولید بیشترین تعداد گیاه را دارد ولی در تعداد کمی از گونه های گياهی قابل اجرا است. به طور کلی در شرایط کشت درون شیشه ای[4] این امکان وجود دارد که عملیات تکثیر را در تمام طول سال و به طور دائم انجام داد (هارتمن[5] و کستر[6] ، 1990). با توجه به سوابق و اطلاعات موجود می توان اظهار داشت که باغبانی منازل و استفاده از پایه های کوتاه کننده سهم به سزایی در استفاده از روش های تکثیر درون شیشه ای و تولید انبوه گیاهان سالم ویکنواخت دارد که به ککمک آن می توان گونه های برتر گیاهی موجود در طبیعت را به سرعت تکثیر و از آنها برای برنامه های اصلاحی و یا عرضه مستقیم به بازار استفاده کرد. پایه های رویشی کوتاه کننده به دلیل خصوصیاتی نظیر زودرسی، مقاومت در برابر بیماریها و عملکرد بالا نقش مهمی در باغبانی دارند ( سانساوینیز[7] و لوگی[8]، 1996). مناطق عمده تولید سیب در جهان بین عرض های شمالی و جنوبی 30 تا 60 درجه قرار گرفته است. به عنوان مثال سیب به ترتیب در کشورهای اروپای غربی، آمریکا، ارپای شرقی، کانادا، ژاپن، استرالیا و آرژانتین کشت می شود. عملکرد درختان سیب در حال رشد این مناطق بسیار متنوع است (میرمحمدی میبدی، 1382). بر اساس آمار منتشر شده از سوی سازمان خواروبار کشاورزی جهان[9]، تولید سیب در سال 2012، 76378738 هزار تن بوده. در بین کشورهای جهان، ده کشور چین، آمریکا، ترکیه، لهستان، هند، ایتالیا، و و ایران جزو کشورهای عمده تولید کننده سیب می باشد. ایران کشوری با وسعت 6/1 میلیون کیلومتر مربع است که تولید سیب در ایران در سال 2012، 1700000تن بوده است (F.A.O). با توجه به مشکل تکثیر رویشی پایه های کوتاه کننده، این تحقیق با هدف تکثیر درون شیشه ای پایه های کوتاه کننده بومی سیب مربایی و زینتی انجام گرفت. در این تحقیق بررسی قابلیت ریزازدیادی و تعیین مناسب ترین محیط کشت و شرایط رشدی در کشت درون شیشه ای این دو رقم صورت گرفت. 1-1- تاریخچه سيب سیب یکی از میوه هائی است که از زمان های بسیار قدیم مورد استفاده بشر قرار گرفته است. قدیمی ترین آثاری که از این گیاه بدست آمده مربوط به فسیل سیبی است که در حفاری های نزدیک سوئیس پیدا شده و متعلق به ادوار ما قبل تاریخ می باشد. موطن اصلی آن طبق نظریه دانشمندان بدون شک قسمت های جنوبی قفقاز و ترکمنستان بوده و حتی امروزه نیز می توان در این نواحی انواع وحشی سیب را در جنگل های بسیار انبوهی مشاهده نمود (شیراوند، 1390). به این لحاظ تصور به این است که مرکز تنوع اصلی پیدایش سیب کنونی (Malus × domestica Borkh.) آسیای مرکزی می باشد این گونه از اولین درختان میوه اهلی شده توسط انسان بوده و سابقه کشت و کار آن به دوران ما قبل تاریخ باز می گردد. عبور جاده ابریشم از یک سو به سمت چین و از طرفی به سمت خاورمیانه و اروپا طی قرن های متوالی سبب گسترش هرچه بسشتر این گونه به سمت شرق و غرب شده است. در حال حاضر نیز صدها ژنوتیپ محلی و بومی در جای جای کشور یافت می شود که حکایت از نقش ایران در تکامل انواع تجاری و برتر سیب طی قرون گذشته دارد. متعاقب آن ژنوتیپ های مختلف از سمت آسیا به اروپا گسترش ضمن شروع عصر جدیدی در فرآیند گزینش و اصلاح سیب، سبب معرفی شمار قابل توجهی از ارقام اولیه و جدید طی دو قرن اخیر شد (گنجی مقدم، 1390). 1-2- مشخصات گیاه شناسی سیب از نظر رده بندی و سیستماتیک سيب جزء دانه زادان[10]، نهان دارندگان[11] ، دولپه ایها[12] و از طبقه روزالیس[13] و خانواده گل سرخیان[14] و زیر خانواده[15] با نام علمی Malus Pumila می باشد (منیعی، 1371). در جنس Malus 25 گونه و چندین زیرگونه وجود دارد. عدد پایه کروموزمی آن برابر 17، (X=17) بوده و تعداد کروموزم های آن متفاوت (34،58،68) است (طه نژاد،1380). سیب دارای میوه های شفت و گیاهی تک پایه است و شکل ظاهری آن به دو صورت درخت و درختچه دیده می شود (میرمحمدی میبدی، 1382). ریشه گیاه با توجه به نوع بافت خاک (خواص فیزیکی و شیمیایی)، واریته و اثرات متقایل عوامل محیطی، میتواند تا چندین متر در خاک فرو رود (طه نژاد، 1380) . به طور معمول گسترش ریشه در درختان جوان سیب اغلب به صورت عمودی به طرف عمق خاک، حتی تا یک متر می رسد و سپس ریشه های جدیدی ظاهر شده که بیشتر دارای رشد عرضی می باشند (شیراوند، 1390) . بیشترین رشد ریشه ها، در بهار از زمان بازشدن جوانه ها تا خرداد ماه است (طه نژاد، 1380). تنه درخت سیب که حامل تاج آن می باشد برحسب ارتفاع آن به 3 دسته به شرح ذیل تقسیم می شود: 1- پا کوتاه: ارتفاع آن کوتاهتر از 100 سانتیمتر 2- پا متوسط: ارتفاع آن 100 تا 160 سانتیمتر 3- پا بلند: ارتفاع آن بلندتر از 160 سانتیمتر معمولاً برای پرورش درختان پابلند و یا متوسط از پایه های بذری و پایه های غیر بذری MM109، MXI، MIV و برای درختان پاکوتاه از پایه های غیر بذری MII، MVII، MIX استفاده می گردد (شیراوند، 1390). ساقه درخت به سبب حالت خاص، قابلیت انعطاف پذیری و پرورش نهایی را به انواع فرم ها دارد (طه نژاد، 1380). ارتفاع درختان از 5/1 تا 8 متر است. در بعضی از ارقام شاخه ها با تنه اصلی دارای زاویه نزدیک به قائمه و در برخی دیگر زاویه تنگ تشکیل می دهد وتنه پس از 7 تا 8 سال دارای نسخ چوب پنبه ای و ناصاف می گردد (میرمحمدی میبدی، 1382). تاج درخت سیب از مجموعه شاخه های مختلف تشکیل یافته که بر حسب چگونگی پرورش و تربیت درخت تاج آن دارای اشکال متفاوتی می باشد مثل تاج کروی، تاج مخروطی، تاج پهن و غيره. به طور کلی شاخه های درخت سیب را از نظر اندازه و چگونگی خواص آن به شاخه های اصلی و شاخه های فرعی تقسیم می کند. شاخه های اصلی: این شاخه ها که مستقیماً به تنه درخت متصل بوده و از تنه درخت منشعب شده. شاخه های فرعی: این شاخه ها که از انشعابات و یا از تقسیمات شاخه های اصلی به دست آمده مستقیماً بر روی شاخه های اصلی قرار داشته (شیراوند، 1390) . گسترش تاج درخت سیب از 2 تا 8 متر متغیر است (میرمحمدی میبدی، 1382). گل های درختان سیب مانند گلهای سایر نباتات تیره Rosaceae کامل و منظم بوده و دارای پنج کاسبرگ، پنج گلبرگ با رنگهای سفید تا کمی قرمز در حدود 10 تا 16 پرچم و مادگی پنج برچه ای می باشند. کلاله و خامه گلهای سیب معمولاً جدا از یکدیگر و تخمدان آن تحتانی یعنی 4 تا 6 عدد می باشد. گلهای درختان سیب معمولاً به صورت مجتمع در حدود 3 تا 8 عدد به صورت گل آذین خوشه ای (دیهیم) بر روی شاخه های کوتاه یا میخچه ها قرار دارند. گلهای درختان سیب در اوایل بهار شکوفا می گردند. زمان باز شدن گلها معمولاً رابطه مستقیمی با چگونگی درجه حرارت و نوع واریته و میزان رشد غنچه ها دارد (شیراوند، 1390). میوه سیب یک پوم فاقد سلول های اسکلرئیدی است و کاسه ی گل پایا و یا خزان کننده می باشد (گنجی مقدّم، 1390). جوانه های درخت سیب بر دو نوع برگی و گل تقسیم می شوند. جوانه های برگی هر ساله در طول شاخه های جوان در بغل برگها بوجود می آیند و جوانه های گل همیشه در انتهای شاخک های کوتاه که به میخک معروفند ظاهر می شوند (منیعی، 1371). 1-3-ارزش غذایی سيب بر اساس استاندارد وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا یک عدد سیب واجد پوست به وزن متوسط 182 گرم به طور متوسط دارای 25 گرم کربوهیدرات، 4 گرم فیبر و 19 گرم قند است که براورد کننده 8% نیاز روزانه به کربوهدرات کل و 18% نیاز روزانه به فیبر در یک انسان با 2000 کالری روزانه انرژی است. همچین این مقدار سیب دارای پوست 2% نیاز به ویتامین A، 14% ویتامینC ، 2% کلسیم و 2% آهن مورد نیاز چنین شخصی را برآورد می کند (گنجی مقدّم، 1390). سیب در تقویت قلب، اعصاب و هوش و متعادل کردن فشارخون، موثر بوده و به علت وجود کلسیم زیاد در ترمیم نارسایی های ناشی از سستی استخوان اثرات مفیدی دارد. مصرف سیب، مانع تشکیل اسیداوریک در بدن شده و دفع اسیدفورمیک را افزایش می دهد و برای بیماری های نقرس، دستگاه ادراری، ورم مفاصل، ورم حاد و مزمن روده در اطفال و بزرگسالان، بیماری های پوستی و اگزما های مزمن، بیخوابی و درمان سرماخوردگی و سرفه و ناراحتی برونش ها مفید است. با تجزیه شیمیایی سیب، هورمون های رشد (مخصوصاً در دانه آن)، آنزیم هایی مانند آمیلاز، پروتئاز و پروکسیداز، اسانس ها و الکل متیلیک و پروپیلیک، اسید آمینه آزاد شامل: تریپتوفان، آسپارین، رنگدانه ها و ویتامین ها به دست می آید (رادمهر، 1390). 1-4- شرایط آب و هوایی به دلیل نیاز سرمایی بالای درخت سیب امکان کشت ارقام معمولی این درخت عمدتاً در نیمه شمالی کشور، جایی که نیاز سرمایی بیش از 1000 ساعت را با دمای 4 تا 7 درجه سانتی گراد برای آن تامین می کند وجود دارد. لذا کشت درخت سیب در مناطق جنوبی تر کشور در حد محدود صرفاً به ارتفاعات اقلیم سرد نظیر کوهستان محدود است. همچنین، در صورتی که در مناطق سردسیر نیز دمای فصل زمستان آنچنان سرد نباشد که نیاز سرمایی زمستانه این درخت تامین گردد، باردهی درخت با مشکل مواجه خواهد شد. از دیگر مشکلات کاشت درخت سیب در مناطق بسیار سرد افت شدید دمای زمستانه و سرمازدگی تنه در شماری از ارقام است (گنجی مقدّم، 1390). لازم به ذکر است ارقام مختلف سیب به شرایط آب و هوایی مختلف واکنش متفاوتی نشان می دهند، لیکن برخلاف گلابی و به، این درخت مناطق مرتفع را که دارای ارتفاع بیش از 1200 متر می باشند به دشت ها ترجیح داده و در چنین شرایطی میوه سیب دارای کیفیت بهتر و رنگ پذیری بیشتری است (گنجی مقدّم، 1390). 1-5- شرایط خاک بطور کلی درختان میوه دانه دار و هسته دار به خاک های لومی تا شنی لومی که دارای زهکش مناسب باشند نیاز دارند. در بین درختان میوه دانه دار سیب از حساس ترین گونه ها به پوسیدگی طوقه است. بنابراین کشت این درخت در مناطقی که دارای زه آب نبوده و یا به دلیل بالا بودن میزان رس در لایه های سطحی خاک، طوقه درخت به مدت طولانی با رطوبت بالا مواجه می گردد قابل توصیه نیست. علاوه بر حساسیت این درخت به رطوبت خاک، سیب حساسیت قابل توجهی به کلروز آهک نشان داده و کشت آن در مناطق دارای لایه آهکی و یاpH بالا قابل توصیه نیست (گنجی مقدّم، 1390). 1-6- تکثیر سيب سیب از دو طریق جنسی و غیر جنسی تکثیر می گرذد. 1-6-1- ازدیاد جنسی: در این روش نهال از کشت بذر بدست می آید که از نظر خواص ژنتیکی، نهال بدست آمده خالص نبوده و هتروزیگوت هستند. از کاشت بذر بیشتر برای تهیه پایه (نرک) و همچنین اصلاح نباتات استفاده می شود (میرمحمدی میبدی، 1382). پایه های بذری به طور معمول دارای قدرت رشد زیادی بوده و مقاومت آن در مقابل سرما و خشکی زیاد می باشد. ریشه های پایه های بذری قوی و بسیار محکم بوده و درختانی که بر روی چنین پایه هایی قرار می گیرند دارای عمر بیشتری هستند. یکی از نقايص بزرگ پایه های بذری دیر شروع شدن دوره زایش نهال مربوط می باشند (شیراوند، 1390). 1-6-2- پایه های غیر بذری: ازدیاد غیرجنسی نیز برای بدست آوردن نهال پایه و برخلاف کاشت بذر، نهال رشد یافته دارای کلیه خواص پایه مادری می باشند. ازدیاد غیر جنسی به روشهای مختلف پاجوش، قلمه، خوابانیدن شاخه، تنه جوش و ریشه جوش انجام می گیرد (میرمحمدی میبدی، 1382). این پایه ها طیف گسترده ای را از میزان رشد، مقاومت به آفات و بیماری ها و همچنین تنش های محیطی نشان داده و در مواردی سبب زود باردهی رقم پیوندی می شوند. رایج ترین پایه های رویش سیب شامل دو سری پایه های مالینگ نظیر M9، M26 و M27و پایه های سری مالینگ مرتون نظیر MM106 و MM111 می باشند. تکثیر این پایه ها به روش خوابانیدن در عمل اقتصادی ترین روش است. لازم به ذکر است به منظور تولید نهال سالم بایستی به این نکته توجه کرد که پایه و پیوندک های مورد استفاده هر دو بایستی از مواد کنترل شده از نظر ویروس انتخاب و گرنه ضمن ارائه نهال غیر سالم سبب اتلاف زحمات تولید کنندگان در راستای افزایش عملکرد و همچنین منجر به افت کیفیت محصول خواهد شد (گنجی مقدّم، 1390). 1-7- روش های پاکوتاه کردن پایه ها به دو روش زیر می توان باغ های مسن را به باغ های متراکم با پایه های مالینگ تبدیل و پایه ها را کوتاه کرد. 1-7-1- پیوند واسطه: اگر چند سانتی متر از چوب رقم پاکوتاه کننده بین پایه بلند معمولی و واریته مورد نظر قرار گیرد، از رشد آن جلوگیری و آن را کوتاه می کند این روش برای ارقامی مانند EM-IX و EM-VII به کار می رود. 1-7-2- تعویض قسمتی از پوست: در این روش، حلقه ای از پوست ساقه پایه را با پوست ساقه پایه کوتاه کند تعویض می کنند (طه نژاد، 1380). 1-8- تربیت درختان پا کوتاه امروزه با توحه به پیشرفت روز افزون مسایل تکنولوژی و صنعتی در زمینه باغداری برای بالا بردن میزان باردهی و اجرای عملیات باغداری، سیستم کشت و پرورش درختان سیب، کم و بیش دستخوش تغییراتی شده و ارقامی را بعنوان پا کوتاه مورد استفاده قرار می دهند. این پایه ها حاصل تکثیر غیرجنسی مثل قلمه زنی و خوابانیدن هستند.
عضو شوید
عضویت سریع
آمار مطالب
آمار بازدید
